Eine Reise ins Herz der Medina.
Start je bezoek in de tijd van de ‘Groene Sahara’ en reis vervolgens in het voetspoor van Bert Flint van Marrakesh naar Timbuktu en terug over de ‘West route’.
De ‘Groene Sahara’
De Silicon valley van de prehistorie
“De Sahara is niet altijd een woestijn geweest. Integendeel, tijdens het Neolithicum was de Sahara een soort Silicon Valley. Hier begonnen mensen hun lot in eigen handen te nemen.”
Begin uw reis met een sprong terug in de tijd! Zo’n 7.000 jaar geleden was de Sahara nog een uitgestrekt graslandschap, met rietvelden langs meren en poelen. Onze voorouders konden het papyrus opzijduwen om een glimp op te vangen van krokodillen, giraffen, buffels, antilopen en olifanten. Zij leefden van jacht en verzameling, maar maakten toen al aardewerk en rotstekeningen. Geleidelijk ontwikkelden zich nomadische veeteelt en landbouw. De rotsschilderingen, evenals de beeldjes, werktuigen en keramische voorwerpen in onze collectie, getuigen daarvan.
Toen de Sahara ongeveer 5.000 jaar geleden steeds droger werd, zagen de bewoners zich genoodzaakt te migreren naar de gebieden ten noorden en ten zuiden van de woestijn. Tot op de dag van vandaag delen de volkeren in en rond de Sahara een gemeenschappelijk cultureel erfgoed dat teruggaat tot deze vroege geschiedenis.
1
Midden Atlas
van
Marrakesh naar Fez
“De kracht van volkskunst ligt in het feit dat zij de verschillende functies van een voorwerp niet van elkaar scheidt. De esthetische dimensie is eenvoudigweg de harmonieuze integratie van al deze functies in een vorm die het oog behaagt.”
Na een bezoek aan de kledingwinkel van Bert Flint verlaat je Marrakesh en trek je richting het Midden-Atlas gebergte. De mensen die daar wonen, hielden zich traditioneel bezig met veeteelt op zomer- en winterweiden die op verschillende hoogtes lagen. Voor het vervaardigen van gebruiksvoorwerpen maakten zij gebruik van de materialen die voorhanden waren: plantaardige vezels, klei en cederhout. Hier ontdek je enkele van deze ambachtelijke creaties.
Naast functionaliteit is ook de esthetiek van een voorwerp van het grootste belang. Voorwerpen fungeren niet alleen als tekenen van sociale status, maar bovendien wordt aan bepaalde vormen en decoraties een magische kracht toegeschreven.
2
Oostelijke Hoge Atlas
van
Fez naar Imilchil
“In het weefwerk van nomaden weerspiegelt de afwezigheid van een centraal motief mogelijk het feit dat zij de ruimte niet ervaren vanuit het perspectief van een vaste woonplaats.”
De reis gaat verder van de Midden-Atlas naar het Oostelijke Hoge Atlasgebergte. Onderweg kom je semi-nomadische Amazighfamilies tegen, die zich hier onder de zomerweiden hebben gevestigd en in zwarte, geweven tenten wonen. Hun voorouders vestigden zich geleidelijk in deze regio en gaven het rondtrekken met hun kudden tussen verafgelegen zomer- en winterweiden op.
Deze families leefden voornamelijk van de schapen- en geitenhouderij. Je ontdekt hoe zij hun tenten bouwden, hoe zij wol verwerkten en hoe vrouwen uitdrukking gaven aan hun creativiteit in textiel.
3
Pre-Saharan oases
van
Imilchil naar Timimoun
“Nomaden beseften welke winst zij uit hun dromedarissen konden halen door het lucratieve transport van goederen tussen de twee oevers van de Sahara. Daarom waren zij afhankelijk van goede relaties met de bewoners van de oases, die hen voorzagen van voedsel, water en dadels.”
We zetten onze reis verder in zuidoostelijke richting, langs valleien bezaaid met oases. Dit zijn door mensen aangelegde groene gebieden in de woestijn, die worden gecultiveerd met behulp van ingenieuze irrigatiesystemen. De aanleg, bewerking en het onderhoud van deze oases vergden voortdurend zwaar lichamelijk werk, waarvan een groot deel werd verricht door zwarte slaven.
De meeste sedentaire bewoners van de oases waren landbouwers, ambachtslieden of karavaanhandelaren. Veel Joden, die elders werden vervolgd, vonden hier een toevluchtsoord en specialiseerden zich in het vervaardigen van sieraden.
Houd halt bij een kasbah, een versterkt gebouw dat herkenbaar is aan zijn vier karakteristieke torens. Onderweg kun je voorwerpen bekijken die typerend zijn voor een sedentaire wooncultuur: vensters, massieve meubelstukken en opslagcontainers, vervaardigd uit aarde, hout of palmvezels.
4
Centraal Sahara
van
Timimoun naar Agadez
“Een groot deel van de rijke materiële cultuur in deze regio is te danken aan de creativiteit van vrouwen die, vaak gezamenlijk, leer met grote vakbekwaamheid bewerken en meesters zijn in het gebruik van kleuren.”
Je bevindt je nu in het hart van de Sahara, in het gezelschap van Toearegnomaden uit de confederaties van de Hoggar en de Aïr (het huidige Algerije en Niger). Tot in de jaren 1960 leefden zij voornamelijk van veeteelt, met geiten en dromedarissen, en van de karavaanhandel.
De Toeareg uit het Hoggargebergte trokken in de winter noordwaarts. Daar werden ambachtelijke producten en textiel uit de Sahel geruild tegen dadels uit de oases. Tijdens de zomer laadden zij zout uit de mijnen in de omgeving van Tamanrasset. In de herfst vervoerden zij dit zout op dromedarissen naar het zuiden, richting Niger.
Voorbij Agadez werd het zout geruild tegen gierst, ambachtelijke producten en textiel, bestemd voor eigen gebruik of om tijdens de volgende karavaancyclus opnieuw te verhandelen.
5
De Niger Bend
van
Agadez naar Déou
“De Toeareg delen de Sahelgebieden met andere volkeren van de Saharaanse diaspora die hen zijn voorgegaan. Zij hebben geprofiteerd van hun ervaring met het aanpassen aan de specifieke leefomgeving van de Sahel.”
Vanuit Agadez gaat de reis westwaarts naar de rivier de Niger. Je bevindt je nu in het gezelschap van de Sahel- en Rivier-Toeareg. Ook zij zijn oorspronkelijk afkomstig uit de Sahara, maar moesten hun traditionele Saharaanse cultuur aanpassen aan een heel andere omgeving. Hierdoor ontstond een boeiende vermenging van Afrikaanse en Amazightradities.
Deze bevolkingsgroepen leefden semi-nomadisch en woonden in tenten van huiden of gevlochten matten van secco (gedroogd riet). Hun meubilair moest gemakkelijk verplaatsbaar zijn, maar tegelijkertijd bescherming bieden tegen dieren die over de grond kruipen. Tentpinnen en houders voor kalebassen zijn daar goede voorbeelden van.
Je kunt hier een indrukwekkende grote scheidingsmat bewonderen en de symboliek ontcijferen van de zogenoemde boodschappensieraden van de Bella, een zwarte gemeenschap die afstamt van voormalige slaven van de Toeareg.
6
Burkina Faso en Mali
van
Déou naar Timbuktu
“Ik zou graag willen wijzen op de sleutelrol van vrouwen en vrouwelijke waarden in Afrikaanse samenlevingen met een agrarische traditie.”
Tijdens je reis door Burkina Faso en Mali maak je kennis met verschillende West-Afrikaanse gemeenschappen. Zij leven sedentair en waren traditioneel afhankelijk van landbouw en jacht. Om greep te krijgen op het onzichtbare bouwen zij voort op de fundamenten van het animisme, de voorouderverering en de complementariteit tussen man en vrouw.
Volgens Bert Flint weerspiegelt de nadruk op matriarchale waarden in de figuratieve kunst van West-Afrika een bijzondere ‘Afrikaanse gevoeligheid’ die speciale aandacht verdient. Neem daarom de tijd om deze te ontdekken aan de hand van maskers, beelden en rituele lepels. Volg Bert op zijn veldwerk en dompel je onder in de wereld van West-Afrikaanse legendes.
7
Mauritanië
van
Timbuktu naar Kiffa
“Leer is een kostbaar en edel materiaal waarin de Saharaanse kunst zich het best tot uitdrukking brengt. De band tussen mens en dier is zo hecht dat de huid van een gedood dier als heilig wordt beschouwd.”
Timbuktu, tegenwoordig een begrip voor een afgelegen en moeilijk bereikbare plaats, was in de 14e eeuw een wereldberoemd centrum van wetenschap en handel. De stad vormde het zuidelijke eindpunt van een trans-Saharaanse handelsroute voor steenzout, dat werd aangevoerd vanuit de mijnen van de centrale Sahara.
Nadat je hebt gezien hoe de dromedarissen worden beladen en de karavaan vertrekt, reis je verder westwaarts naar Mauritanië. Onderweg ontmoet je herders van Berberse en Arabische afkomst die als nomaden door de woestijn trekken. Je ziet hoe zij hun kamp opslaan en kunt, eenmaal comfortabel neergevlijd op beschilderde leren kussens, genieten van een glas thee en een partijtje Dhamma, het traditionele woestijnspel.
8
De ‘West Route’
van
Kiffa naar Akka
“Het verzamelen van stenen en schelpen, ze dicht bij zich houden en er zorg voor dragen, zijn universele gebaren die doorheen de hele geschiedenis voorkomen. Deze genegenheid onthult de menselijke behoefte om de diepten van het zelf te bereiken door af te dalen naar het begin van de tijd.”
Vanuit Mauritanië bereik je Zuid-Marokko door opnieuw de Sahara over te steken. Ditmaal volg je de westelijke route. Vanuit het zuiden brachten karavanen gom, huiden, maar vooral goud uit Ghana en slaven mee. Vanuit het noorden kwamen stoffen, sieraden, dadels, tarwe en zout.
Deze handel bracht ook oude Afrikaanse betaalmiddelen naar het noorden: kaurischelpen en glaskralen, die ooit als ruilmiddel voor slaven werden gebruikt.
Aan het noordelijke uiteinde van deze handelsroute ontwierp Zineb Nefzaouia, de Amazigh-echtgenote van de eerste sultan van de Almoravidendynastie, Youssef Ibn Tachfin, rond 1070 de stad Marrakesh. Sindsdien is deze plaats uitgegroeid tot een belangrijk knooppunt voor handel en culturele uitwisseling tussen de westelijke Maghreb en Sub-Saharaans Afrika.
9
Westelijke Hoge Atlas
van
Akka naar Marrakesh
“Geometrische tendensen in de hedendaagse schilderkunst, in kapitalistische landen vaak beschuldigd van overdreven intellectualisme en in socialistische landen van burgerlijke inspiratie, komen voort uit de diepten van de menselijke ziel.”
Tijdens de laatste etappe doorkruis je het droge Anti-Atlasgebergte en de vruchtbare Soussvlakte. Terwijl je de westelijke Hoge Atlas beklimt, kom je overal het motief van de ram tegen – op fibula's, zuilkapitelen en kruitkokers.
Ontmoet Bert opnieuw en ontdek zijn passie voor geometrische kunst en waarom hij zijn huis Tiskiwin noemde. Het hoogtepunt van deze reis brengt je naar afgelegen bergmoskeeën. Samen met Bert bewonder je de prachtige beschilderde plafonds die een belangrijke inspiratiebron vormden voor de kunstenaars van de Casablanca Art School, een postkoloniaal avant-gardecollectief van schilders.